Χαρά Μπάζιου:Μαθαίνω τα δένδρα και τα φυτά της πόλης μου, Αριά η βελανιδιά της Μεσογείου

Η Αριά (Quercus ilex) είναι μια αειθαλής βελανιδιά (δρυς).

Μπορεί να φτάσει σε ύψος τα 20 μέτρα ενώ αναπτύσσει μεγάλη στρογγυλεμένη κόμη.

Είναι δένδρο αργά αναπτυσσόμενο με μέση διάρκεια ζωής τα 400 χρόνια.

Τα δάση αριάς είναι διαδεδομένα στις παράκτιες ζώνες της Μεσογείου (από την Πορτογαλία ως την Ελλάδα και από το Μαρόκο ως την Τυνησία).

Εμφανίζεται ανθεκτικότερη από τις άλλες βελανιδιές όσον αφορά τις ασθένειες.

Τα φύλλα της έχουν οβάλ σχήμα, σκούρο πράσινο χρώμα και δερματώδη υφή. Γυαλιστερά στην επάνω επιφάνεια και χνουδωτά στην κάτω. Τα νεαρά φύλλα μπορεί να είναι αγκαθωτά αλλά καθώς το δένδρο μεγαλώνει οι άκρες τους μαλακώνουν και γίνονται λείες.

Μετά την γονιμοποίηση τους από τον άνεμο, τα άνθη αναπτύσσονται σε βελανίδια τα οποία είναι μικρότερα και με πιο μυτερή άκρη από τα βελανίδια των άλλων ειδών. Τα πράσινα νεαρά βελανίδια καθώς ωριμάζουν αποκτούν σκούρο καφεκόκκινο χρώμα λίγο πριν πέσουν στο έδαφος κατά τον Οκτώβριο- Νοέμβριο.

Η πυκνή αειθαλής κόμη της, προσφέρει καταφύγιο και τροφή στα πουλιά.

Οι κίσσες τρέφονται με τα βελανίδια της και συχνά θάβουν στο έδαφος το αγαπημένο τους φαγητό για τον επερχόμενο χειμώνα. Ωστόσο συχνά τα θαμμένα βελανίδια ξεχνιούνται, με αποτέλεσμα να φυτρώνουν και να ξεπετάγονται σε διάφορα σημεία νεαρά δενδρύλλια αριάς.

Οι αρχαίοι Έλληνες χρησιμοποιούσαν τα φύλλα της αριάς στα μαντεία για να προβλέψουν το μέλλον. Επιπλέον για να τιμήσουν κάποιον έφτιαχναν στεφάνια από τα κλαδιά της. Τα δε βελανίδια θεωρούνταν σύμβολο γονιμότητας και οι γυναίκες φορούσαν κοσμήματα με μοτίβα βελανιδιών ώστε να αυξήσουν τις πιθανότητες να συλλάβουν.

Το ξύλο της είναι πυκνό, πολύ σκληρό, βαρύ και δύσκολο να χαραχθεί. Η ξυλεία της είναι μεγάλης αντοχής αλλά και υψηλής αισθητικής. Έτσι χρησιμοποιείται ευρέως ως ξυλεία πατωμάτων κατοικιών, ξενοδοχείων αλλά και χώρων ιδιαιτέρως μεγάλης διέλευσης όταν οι απαιτήσεις αισθητικής είναι υψηλές.

Ανήκει στην λεγόμενη «ευγενή» ξυλεία, και χρησιμοποιείται και για την κατασκευή σκαφών αφού επιπλέον των υπολοίπων πλεονεκτημάτων της, η αριά διαθέτει και την απαιτούμενη- στην ναυπηγική- ευκαμψία αλλά και το εξαιρετικό και πολυτελές τελικό φινίρισμα .Έχει χρησιμοποιηθεί επίσης για την κατασκευή μικρών εργαλείων που υφίστανται βαριά χρήση, όπως για παράδειγμα εργαλεία ξυλουργικής, οικοδομικά εργαλεία κλπ. Οι Ρωμαίοι χρησιμοποιούσαν το ξύλο της για να κατασκευάσουν τροχούς κάρων αλλά και γεωργικά εργαλεία.

Στο παρελθόν το ξύλο της αριάς έχει χρησιμοποιηθεί για την παραγωγή ξυλάνθρακα, ως σιδηροδρομική ξυλεία, για την κατασκευή πασσάλων, βαρελιών κρασιού κ.λ.π.

Χρησιμοποιείται και ως πρώτης ποιότητας καυσόξυλο καθώς είναι ξύλο αργής και μακράς διαρκείας καύσης.

Ο φλοιός των νεαρών βλαστών χρησιμοποιήθηκε για αιώνες για τις τανίνες του. Οι τανίνες του φλοιού της αριάς χρησιμοποιήθηκαν ευρέως στην βυρσοδεψία αφού το μίγμα τους ήταν ιδιαιτέρως αποτελεσματικό στο μαλάκωμα και την εν γένει κατεργασία και συντήρηση των ανεπεξέργαστων δερμάτων οδηγώντας σε προϊόντα εξαιρετικής υφής και αίσθησης.

Με την εξέλιξη της χημείας η βυρσοδεψία παγκοσμίως δοκίμασε νεότερα προϊόντα ως υποκατάστατα των φυσικών τανινών με μερικά ανόργανα άλατα να έχουν ιδιαιτέρως καλές επιδόσεις. Το φίνο όμως αποτέλεσμα που τελικά παράγεται με την χρήση των φυσικών τανινών (συμπεριλαμβανομένων των τανινών της αριάς) οδήγησε μερικούς διάσημους κατασκευαστές ακριβών πολυτελών δερματίνων ειδών να επιστρέψουν ξανά στην χρήση τους.

Οι τανίνες της αριάς χρησιμοποιούνται σήμερα ευρέως και από την οινοποιία ως παράγοντες παλαίωσης οίνων. Η στυπτική και αντιμικροβιακή τους δράση βρίσκουν και σήμερα εφαρμογές στην φαρμακευτική και την χημική βιομηχανία.

Στην Ισπανία η αριά είναι στενά συνυφασμένη με την παραγωγή μιας από τις κορυφαίες λιχουδιές της, το ζαμπόν Iberico de ballota. Το καλύτερο, όπως λέγεται, ζαμπόν του κόσμου παράγεται από τους μαύρους Ιβηρικούς χοίρους οι οποίοι εκτρέφονται ελεύθερα και τους τελευταίους μήνες της εκτροφής τους καταναλώνουν αποκλειστικά γρασίδι και βελανίδια αριάς.

Η αριά είναι επίσης ένα από τα κυριότερα δένδρα που χρησιμοποιούνται για την παραγωγή τρούφας. Η τρούφα -το «χαβιάρι» της γης για πολλούς- είναι μύκητας που αναπτύσσεται στο υπέδαφος και συλλέγεται με την βοήθεια ειδικά εκπαιδευμένων σκύλων. Διαπιστώθηκε ότι συμβιώνει ιδανικά με τις ρίζες της αριάς και έτσι δένδρα αριάς καλλιεργούνται αποκλειστικά για τον σκοπό αυτό. Η τρούφα μπορεί να αποτιμηθεί εμπορικά σε αξίες μεγαλύτερες των χιλίων ευρώ το κιλό (αναλόγως του είδους του μύκητα και του μεγέθους του).

Εκτός των ανωτέρω το μέγεθος και το σχήμα της αριάς, της επιτρέπουν να είναι μια διαχρονική παρουσία σε αστικά και περιαστικά περιβάλλοντα στην αρχιτεκτονική τοπίου. Επιπλέον εξαιτίας της ικανότητάς της να αντέχει τόσο την σκιά όσο και την ξηρασία αλλά και την ατμοσφαιρική ρύπανση, αποτελεί κορυφαία επιλογή σε δημόσια πάρκα, κήπους και δρόμους της πόλης.

Η Χαρά Μπάζιου είναι M.Sc Γεωπόνος, απόφοιτος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου στην Διαχείριση Περιβάλλοντος, συγγραφέας του βιβλίου «Μηχανήματα και Εργαλεία Φυτοτεχνικών Έργων» το οποίο διδάσκεται στα Τεχνικά Επαγγελματικά Λύκεια/Επαγγελματικές Σχολές .

Διατέλεσε επί 20 έτη στέλεχος της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και από το καλοκαίρι του 2019 εργάζεται στο Τμήμα Πρασίνου του Δήμου Κηφισιάς.

Βιβλιογραφία

1. Γεώργιος Κοράκης. Δασική Βοτανική – Αυτοφυή Δέντρα και Θάμνοι της Ελλάδας

2. de Rigo, D., Caudullo, G., 2016. Quercus ilex in Europe: distribution, habitat, usage and threats. In: San-Miguel-Ayanz, J., de Rigo, D., Caudullo, G., Houston Durrant, T., Mauri, A. (Eds.), European Atlas of Forest Tree Species. Publ. Off. EU, Luxembourg

3. B. Schirone, F. Vessella and M.C. Varela. 2019. EUFORGEN Technical Guidelines for genetic conservation and use for Holm oak (Quercus ilex). European Forest Genetic Resources Programme (EUFORGEN), European Forest Institute.

4. Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων. Γενική Διεύθυνση Φυτικής Παραγωγής. Τρούφα : Μια νέα, δυναμική και αποδοτική καλλιέργεια για ορεινές και ημιορεινές περιοχές.

5. https://www.woodlandtrust.org.uk/

6. en.wikipedia.org/wiki/Quercus_ilex