Χαρά Μπάζιου: Μαθαίνω τα δένδρα και τα φυτά της πόλης μου, Μουριά και ο δρόμος του μεταξιού

Γράφει η Χαρά Μπάζιου

Η Μουριά (Morus sp) είναι ένα ταχέως αναπτυσσόμενο φυλλοβόλο, καρποφόρο δένδρο. Το ύψος της μπορεί να φτάσει έως τα 15 μέτρα. Τα φύλλα της είναι οδοντωτά, μεγάλα, καρδιόσχημα στη βάση και λογχοειδή στην κορυφή, με επάνω επιφάνεια λεία και κάτω επιφάνεια ελαφρώς χνουδωτή.

Εικάζεται ότι η λέξη «Morus» προέρχεται από την λατινική λέξη «mora», που σημαίνει καθυστέρηση (delay) λόγω της όψιμης άνθησης του δένδρου. Άλλοι πάλι, υποστηρίζουν ότι η ονομασία προέρχεται από την κελτική λέξη «mor» (μαύρο) και αναφέρεται στο χρώμα των καρπών.

Η καταγωγή της είναι τα όρη των Ιμαλάϊων της Ινδίας και της Κίνας. Είναι ένα δένδρο μεγάλης οικονομικής σημασίας. Καλλιεργείται κυρίως για το φύλλωμά της και λιγότερο για τους καρπούς της.

Ο καρπός της, το μούρο, αποτελείται από πολλά μικρά καρπίδια τα οποία περιέχουν ένα σκληρό πυρήνα, ο οποίος περιβάλλεται από τρυφερή χυμώδη σάρκα. Ως προς τη γεύση, τα ώριμα μούρα χαρακτηρίζονται ως πολύ γλυκά, μικρής οξύτητας και ευχάριστης οσμής. Τα μούρα καταναλώνονται τόσο φρέσκα όσο και αποξηραμένα ή και μεταποιημένα (ως μαρμελάδες, χυμοί, λικέρ κλπ).

Στην Ιαπωνία κατασκευάζονται από τον φλοιό της ιδιαιτέρως λεπτά χαρτιά. Η κατασκευή αυτού ανθεκτικού και λεπτού χαρτιού αποτελεί αναπόσπαστό κομμάτι του Ιαπωνικού πολιτισμού. Χρησιμοποιείται όχι μόνο για βιβλία, σχέδια, πίνακες ζωγραφικής, μεταξοτυπίες, ομπρέλες αλλά και ως αρχιτεκτονικό υλικό (π.χ. συρόμενα πλαίσια, χωρίσματα από χαρτί, φωτιστικά κλπ.).

Το πιο λεπτό χαρτί στον κόσμο είναι το λεγόμενο – tengujo– και παράγεται περίπου εδώ και χίλια χρόνια σε μια περιοχή της Ιαπωνίας επίσης από τον φλοιό της μουριάς. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό λεπτό χαρτί, το οποίο είναι σχεδόν διαφανές. Το πάχος του είναι περίπου 0,02 χιλιοστά. Παρά το γεγονός ότι είναι εξαιρετικά λεπτό, οι μακριές του ίνες του προσδίδουν μεγάλη αντοχή. Χρησιμοποιείται ευρέως για την αποκατάσταση και συντήρηση σημαντικών εγγράφων, βιβλίων, έργων ζωγραφικής και αγαλμάτων. Οι μακριές ίνες του προσδίδουν δομή και στήριξη και είναι σχεδόν αόρατες.

Η μουριά όμως έχει και μακρά ιστορία φαρμακευτικής χρήσης στην κινεζική ιατρική. Σχεδόν όλα τα μέρη του δένδρου χρησιμοποιούνται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο. Χρησιμοποιείται επίσης και στο ινδικό αγιουβερδικό σύστημα ιατρικής – γνωστή και ως Kalpa Vruska – για την θεραπεία πολλών ασθενειών και την βελτίωση της υγείας των ανθρώπων. Στην δυτική ιατρική αξιοποιούνται τόσο τα φύλλα όσο και τα κλαδιά και οι ρίζες για την προστασία του συκωτιού, την μείωση της πίεσης και του πυρετού κ.α.

Η μουριά όμως έγινε διάσημη κυρίως για την μοναδική της σύνδεση με την παραγωγή μεταξιού. Τα φύλλα της αποτελούν τη μοναδική κατάλληλη τροφή για την εκτροφή του μεταξοσκώληκα από τον οποίο προκύπτει η πολυτιμότερη υφαντική ίνα, το μετάξι.

Η παραγωγή μεταξιού ήταν γνωστή και διαδεδομένη στην Κίνα εδώ και πέντε χιλιάδες χρόνια. Σύμφωνα με τον μύθο, η σύζυγος του Κίτρινου Αυτοκράτορα καθώς έκανε βόλτα στον κήπο της παρατήρησε ένα παράξενο σκουλήκι να τρώει ένα φύλλο μουριάς. Για αρκετές μέρες παρακολουθούσε το σκουλήκι να πλέκει έναν χρυσαφί ιστό δημιουργώντας στην συνέχεια ένα κουκούλι. Μετά από αρκετές μέρες μέσα από το κουκούλι ξεπρόβαλε μια πεταλούδα. Καθώς παρατηρούσε μαγεμένη η αυτοκράτειρα την πεταλούδα, το κουκούλι που κρατούσε έπεσε μέσα στο τσάι της. Βγάζοντας το μουσκεμένο κουκούλι από την κούπα της και καθώς άρχισε να το ξετυλίγει, βρέθηκε να κρατάει στο χέρι της μια μακριά, απαλή, δυνατή και αστραφτερή κλωστή από μετάξι.

Κάπως έτσι εικάζεται ότι ξεκίνησε η παραγωγή μεταξιού στην Κίνα, ενώ η Αυτοκράτειρα της ιστορίας μας ονομάστηκε «θεά της Μουριάς και του Μεταξιού».

Οι Κινέζοι διατηρούσαν για πολλούς αιώνες ως επτασφράγιστο μυστικό τον τρόπο παραγωγής μεταξιού και απαγόρευαν με αυστηρούς ελέγχους και θανατικές ποινές την εξαγωγή σπόρων μουριάς και μεταξόσπορου. Επιτρεπόταν μόνο η εξαγωγή και εμπορία επεξεργασμένων νημάτων και υφασμάτων.

Οι αρχαίοι Έλληνες επίσης γνώριζαν από πολύ παλιά το μετάξι. Ήδη από τον 9^ο αιώνα π.Χ. γνώριζαν την ύπαρξη τόσο του μεταξιού όσο και των μεταξωτών υφασμάτων. Θεωρούσαν όμως ότι το μετάξι είναι φυτική ίνα.

Σύμφωνα με την παράδοση, η διάδοση της σηροτροφίας (της καλλιέργειας δηλαδή των μεταξοσκωλήκων) από την Ανατολή στη Δύση έγινε μέσω δυο μοναχών του Βυζαντίου. Οι δυο μοναχοί κατά την περιοδεία τους στην Ασία παρακολούθησαν όλη την διαδικασία παραγωγής μεταξιού και φεύγοντας από την Κίνα έκρυψαν στα κούφια καλαμένια μπαστούνια τους μεταξόσπορο. Από τους σπόρους αυτούς διαδόθηκε η σηροτροφία σε όλη την Ευρώπη και αποτέλεσε σημαντική πηγή πλούτου.

Στην Ελλάδα η σηροτροφία αναπτύχθηκε αρχικά σε μεγάλο βαθμό στην Πελοπόννησο, που ονομάστηκε από τότε Μοριάς, εξαιτίας της καλλιέργειας της μορεάς – μουριάς και αργότερα στον Έβρο.

Λόγω της μεγάλης αντοχής του δένδρου στις χαμηλές θερμοκρασίες αλλά και στα υψηλά επίπεδα ατμοσφαιρικής ρύπανσης, η μουριά είναι ιδανική επιλογή για τον εξωραϊσμό των πόλεων. Φυτεύεται τόσο στα πάρκα όσο και σε δενδροστοιχίες. Επιπλέον χρησιμοποιείται και για την δημιουργία πυκνής σκίασης σε χώρους στάθμευσης αλλά και σε πεζοδρόμια.

Όταν επιλεγεί για φύτευση εντός του αστικού ιστού κοντά σε πλακόστρωτα επιλέγονται αρσενικά δένδρα τα οποία δεν παράγουν καρπούς επειδή οι καρποί των θηλυκών, δηλαδή τα μούρα, όταν πέφτουν προκαλούν μόνιμους λεκέδες.

Είναι ένα δένδρο που συναντάται αρκετά συχνά και στην Κηφισιά.

Η Χαρά Μπάζιου είναι M.Sc Γεωπόνος, απόφοιτος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου στην Διαχείριση Περιβάλλοντος, συγγραφέας του βιβλίου «Μηχανήματα και Εργαλεία Φυτοτεχνικών Έργων» το οποίο διδάσκεται στα Τεχνικά Επαγγελματικά Λύκεια/Επαγγελματικές Σχολές .

Διατέλεσε επί 20 έτη στέλεχος της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και από το καλοκαίρι του 2019 εργάζεται στο Τμήμα Πρασίνου του Δήμου Κηφισιάς.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Eva María Sánchez-Salcedo, Asunción Amorós, Francisca Hernández, Juan José Martínez, 2017. Physicochemical Properties of White (Morus alba) and Black (Morus nigra) Mulberry Leaves, a New Food SupplementJournal of Food and Nutrition Research, Vol. 5, No. 4, 253-261.
2. Gulab Khan Rohel , Pawan Shukla, Muttanna, Rajesh Kumar, Sukhen Roy Chowdhury, 2020. Mulberry (Morus spp.): An ideal plant for sustainable development. Central Sericultural Research & Training Institute, Central Silk Board, Ministry of Textiles, Government of India, Pampore 192 121, Jammu and Kashmir, India
3. https://en.wikipedia.org/wiki/Morus_(plant)
4. https://pfaf.org/user/Plant.aspx?LatinName=Morus+nigra
5. https://www.japanhouselondon.uk/discover/stories/washi/