Η Χαρουπιά (Ceratonia siliqua, ξυλοκερατιά, carob) είναι αειθαλές δένδρο με ύψος που φτάνει τα 15 μέτρα με πλατιά ημισφαιρική και πυκνή κόμη.

Τα φύλλα της μήκους 12-30 εκατοστά αποτελούνται από 2-5 ζεύγη φυλλαρίων. Τα φυλλάρια έχουν μήκος 3-5 εκατοστά, στρογγυλεμένη κορυφή, είναι σκληρά, κυματιστά και έχουν σκούρο πράσινο χρώμα. Πρόκειται για ιδιαιτέρως όμορφο δένδρο που είναι όμως διάσημο για τους καρπούς του και όχι για άλλα χαρακτηριστικά του.

Ο καρπός της, το χαρούπι μοιάζει με τον καρπό του φασολιού (λοβός), αλλά είναι αρκετά μεγαλύτερος. Το μήκος του κυμαίνεται μεταξύ 10 και 30 εκατοστών, είναι πεπλατυσμένος και συνήθως κυρτός. Η ωρίμανση του διαρκεί έναν ολόκληρο χρόνο, από το φθινόπωρο που γίνεται η ανθοφορία, μέχρι τα τέλη Αυγούστου του επομένου έτους όταν οι γλυκοί ώριμοι καρποί πέσουν τελικά στο έδαφος. Όταν το χαρούπι είναι χλωρό είναι πράσινο, ενώ όταν είναι ώριμο γίνεται σκληρό αποκτά σκούρο καφέ χρώμα και δερματώδη υφή.

Είναι γνωστό δένδρο στους λαούς της Μεσογείου από τα αρχαία χρόνια. Η επιστημονική ονομασία Ceratonia siliqua, προέρχεται από την ελληνική «κεράτιον» και αναφέρεται στο κερατόμορφο σχήμα του καρπού της και από την λατινική siliqua που σημαίνει λοβός, χαρούπι. Από το σχήμα του καρπού της που μοιάζει με ξύλινο κέρατο προέρχεται και η ονομασία ξυλοκερατιά.

Στην Τουρκία το δένδρο είναι γνωστό και ως «κέρατο κατσίκας».

Η χαρουπιά έχει καλλιεργηθεί από την αρχαιότητα στις περισσότερες χώρες στην Λεκάνη της Μεσογείου, συνήθως σε ξηρά μέρη με φτωχά εδάφη. Η αξία του δένδρου αναγνωρίστηκε από τους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι το έφεραν από τη μητρική του Μέση Ανατολή στην Ελλάδα και την Ιταλία, αλλά και από τους Άραβες, που το διέδωσαν κατά μήκος της ακτής της Βόρειας Αφρικής και βόρεια στην Ισπανία και την Πορτογαλία. Διαδόθηκε ωστόσο τα τελευταία χρόνια και σε άλλες περιοχές με Μεσογειακό κλίμα όπως η Καλιφόρνια, η Αριζόνα, το Μεξικό, η Χιλή και η Αργεντινή. Στην Κύπρο, αποτελούσε για πολλά χρόνια πολύ σημαντικό δένδρο για την οικονομία του νησιού και γι’ αυτό είναι γνωστό και ως «μαύρος χρυσός της Κύπρου».

Η χαρουπιά καλλιεργήθηκε από τους αρχαίους Έλληνες για τους καρπούς της ως τροφή για ανθρώπους και ζώα. Ο Θεόφραστος τον 4^ο αιώνα π.Χ. κάνει μια λεπτομερή περιγραφή στο δένδρο της χαρουπιάς παρατηρώντας ότι οι καρποί βγαίνουν από τον κορμό, αφού τα άνθη της χαρουπιάς φυτρώνουν στις μασχάλες των φύλλων ή απευθείας στα παλιά κλαδιά.

Υπάρχει ακόμα η θεωρία ότι οι «λωτοί» που έφαγαν οι λωτοφάγοι στην Οδύσσεια ήταν στην πραγματικότητα χαρούπια.

Διαδεδομένη ήταν η χρήση των χαρουπιών και στην αρχαία Αίγυπτο. Βρέθηκαν σε αιγυπτιακούς τάφους και ονομαζόταν στην αρχαιότητα και ως «αιγυπτιακό σύκο».

Στην Καινή Διαθήκη αναφέρονται στην παραβολή του Ασώτου, ως τροφή για τα γουρούνια.

Ο Ιωάννης ο Βαπτιστής έτρωγε χαρούπια όσο ήταν στην έρημο και γι’ αυτό το λόγο στην Ευρώπη η χαρουπιά ονομάζεται «αρτόδενδρο του Αγίου Ιωάννη» ή «SaintJohn’s bread tree» ή «Johannisbrotbaum».

Σε περιόδους ανέχειας και πείνας, οι καρποί της χαρουπιάς έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην διατροφή του ανθρώπου. Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο χρησιμοποιήθηκε ως υποκατάστατο βασικών αγαθών που βρισκόταν σε έλλειψη, όπως αλεύρι, καφές κ.α. Επειδή συνδέθηκε αλλά και χαρακτήρισε εποχές δυσκολιών και ανέχειας εγκαταλείφθηκε η χρήση του ως τροφή του ανθρώπου και χρησιμοποιήθηκε κυρίως ως ζωοτροφή.

Τα χαρούπια είναι ελαφρώς γλυκά και θρεπτικά. Είναι πλούσια σε ασβέστιο περιέχουν πρωτεΐνες, βιταμίνες, μέταλλα, σίδηρο κ.α, ενώ το γεγονός ότι δεν περιέχουν γλουτένη τα φέρνει πρώτα στις προτιμήσεις των καταναλωτών που ακολουθούν υγιεινή διατροφή.

Από τα χαρούπια παρασκευάζεται το χαρουπόμελο, ενώ μετά από καβούρδισμα και άλεσμα παρασκευάζεται η χαρουπόσκονη που χρησιμοποιείται διεθνώς στη ζαχαροπλαστική, κυρίως ως υποκατάστατο το κακάο.

Από τους σπόρους παράγεται το κόμμι, μια συγκολλητική ουσία με πολλές χρήσεις όπως για παράδειγμα στην βιομηχανία τροφίμων, καλλυντικών, φαρμάκων, σπίρτων κλπ.

Κάθε χαρούπι περιλαμβάνει στο εσωτερικό του 5-15 σπόρους, τα κεράτια. Οι σπόροι αυτοί είναι λείοι με σκληρό περίβλημα.

Από τη λέξη κεράτιον (σπόρος της χαρουπιάς) προήλθε η ονομασία «καράτι» που χρησιμοποιείται για την ζύγιση και την καθαρότητα των πολυτίμων λίθων και μετάλλων αντίστοιχα.

Οι σπόροι του χαρουπιού (ή αλλιώς κεράτια) έχουν την ιδιότητα να έχουν ομοιόμορφο μέγεθος και βάρος (0,2 γραμμάρια περίπου) το οποίο διατηρούν σταθερό, ανεξαρτήτως των εξωτερικών συνθηκών που επικρατούν. Αυτή τους η ιδιότητα τα έκανε ιδανικά ως μονάδες βάρους (ζύγια) για την μέτρηση και το εμπόριο των πολύτιμων μέταλλων και λίθων από τους αρχαίους πολιτισμούς της Μεσογείου και της Μέσης Ανατολής. Οποιοσδήποτε μπορούσε να αγοράσει κεράτια (σπόρους χαρουπιού) και με αυτόν τον τρόπο να ζυγίσει το βάρος των πολύτιμων μετάλλων και λίθων που αγόραζε για επαλήθευση.

Σήμερα βέβαια γνωρίζουμε ότι το βάρος των σπόρων της χαρουπιάς παρουσιάζει μικρές διακυμάνσεις όπως όλοι οι σπόροι .

Από τις αρχές του 20^ου αιώνα καθιερώθηκε παγκοσμίως ως μονάδα μέτρησης του βάρους των πολύτιμων λίθων το ένα καράτι (με c δηλαδή carat) το οποίο ισούται με το 1/5 του γραμμαρίου, δηλαδή 1 ct = 0,20 γραμμάρια.

Τα καράτια (με k δηλαδή Karats) στο χρυσό χρησιμοποιούνται για την μέτρηση της καθαρότητάς του. Στα τέλη της Ρωμαϊκής εποχής, ένα νόμισμα που αποτελούταν από καθαρό χρυσό, το solidus, ζύγιζε 24 σπόρους καρατιού. Η χρήση του είχε ως αποτέλεσμα να επικρατήσει και ως μέτρο καθαρότητας, έτσι χρυσός 24Κ (καρατίων, Karats) σημαίνει 100% χρυσός, ενώ χρυσός 12K (καρατίων, Karats) σημαίνει ότι το κράμα περιέχει 50% χρυσό.

Η χαρουπιά μπορεί να ευδοκιμήσει σε ξηρικές περιοχές και φτωχά εδάφη όπου άλλα είδη δένδρων δεν αναπτύσσονται. Επιπρόσθετα, στη χαρουπιά αποδίδονται ειδικές ικανότητες απορρόφησης του μολύβδου που υπάρχει στην ατμόσφαιρα.

Η χαρουπιά χρησιμοποιείται σήμερα και ως φυτό κηποτεχνίας σε πάρκα, δενδροστοιχίες ή ακόμη και σε κήπους σπιτιών. Στην Κηφισιά τις συναντάμε κυρίως σε πάρκα.

Η Χαρά Μπάζιου είναι M.Sc Γεωπόνος, απόφοιτος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου στην Διαχείριση Περιβάλλοντος, συγγραφέας του βιβλίου «Μηχανήματα και Εργαλεία Φυτοτεχνικών Έργων» το οποίο διδάσκεται στα Τεχνικά Επαγγελματικά Λύκεια/Επαγγελματικές Σχολές .

Διατέλεσε επί 20 έτη στέλεχος της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και από το καλοκαίρι του 2019 εργάζεται στο Τμήμα Πρασίνου του Δήμου Κηφισιάς.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO. Κυπριακή χαρουπιά: παραδοσιακές τεχνικές καλλιέργειας, συγκομιδής, επεξεργασίας

2. Τμήμα Δασών, Υπουργείο Γεωργίας Το δένδρο της Χρονιάς, Η Χαρουπιά, Κύπρος.

3. Σεραφείμ Κ. Τσίτσα, 2003. Τ’ αγριόδεντρα του βουνού και του λόγγου

4. Γεώργιος Κοράκης, 2015. Δασική Βοτανική – Αυτοφυή Δέντρα και Θάμνοι της Ελλάδας

5. https://www.capetowndiamondmuseum.org/

6. https://en.wikipedia.org/wiki/Carat_(mass)

7. https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/ceratonia-siliqua

8. https://dasarxeio.com/ Χαρουπιά, ένα πολύτιμο δέντρο