Σωτήρης Γλυκοφρίδης: Το ερώτημα ¨Κλεισθένης¨

0
520

Γράφει ο Σωτήρης Γλυκοφρύδης

Πολλές φορές στην ιστορία εξωραΐζονται πρόσωπα και γεγονότα αναγορεύοντάς τα ως σύμβολα για λόγους σκοπιμότητας. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι ο Κλεισθένης. Για τον οποίο ποτέ κανείς δεν ασχολήθηκε βαθύτερα πέραν του χαρακτηρισμού του ¨πατέρας της δημοκρατίας¨. Όπως για παράδειγμα τι σόι άνθρωπος ήτανε. Αν προώθησε τη δημοκρατία για τα προσωπικά του συμφέροντα ή για των φτωχών. Επίσης κανείς δεν ασχολήθηκε γιατί χάνεται απότομα από το πολιτικό σκηνικό κατά το 500 π.Χ., σε σημείο που τα πάντα για αυτόν διακόπτονται, αγνοώντας οι πάντες ακόμη και το θάνατό του. Και το κυριότερο, γιατί μετά τον Μαραθώνα εξοστρακίζονται οι συγγενείς και διάδοχοί του, όπως τα παιδιά του αδελφού και της αδελφής του μαζί με κάποιον Ίππαρχο τον νεότερο, της οικογένειας των Πεισιστρατιδών, που έγινε επώνυμος άρχοντας στην Αθήνα λίγα χρόνια πριν τον Μαραθώνα. Πάμε επομένως να δώσουμε απάντηση σε αυτά τα ερωτηματικά, εξετάζοντας ποιος πράγματι ήταν ο Κλεισθένης. Και τέλος, γιατί οι Αθηναίοι ενώ έστησαν αγάλματα σε φυσικό μέγεθος του Αρμόδιου και Αριστογείτονα, δεν φιλοτέχνησαν ούτε μια προτομή για τον Κλεισθένη.

Ας δούμε αρχικά τις οικογενειακές του καταβολές, και τα προκύπτοντα χαρακτηριστικά της φαμίλιας του. Οι εκτιμήσεις είναι ότι οι Αλκμεωνίδες μπορούν να χαρακτηριστούν ως δραχμοφονιάδες μεγαλοτσιφλικάδες. Ο προπάππους του, Μεγακλής, είχε χαρακτηριστεί υπεύθυνος για το φόνο των ξεσηκωμένων αγροτών που είχαν καταντήσει ικέτες στο ναό της Αθηνάς μετά την αποτυχημένη εξέγερσή τους υπό τον Κύλωνα. Και είχε εξοριστεί ως κύριος υπεύθυνος για το Κυλώνειο άγος. Ο γιός του, Αλκμέων (παππούς του Κλεισθένη), χαρακτηριζόταν λίαν επιεικώς, αρχοντοχωριάτης αρπάχτρας, και είναι γνωστή η συμπεριφορά του όταν ο Κροίσος για να τον τιμήσει στις προσφερόμενες υπηρεσίες του, του είπε να πάρει όσα ψήγματα χρυσού ήθελε από το θησαυροφυλάκιό του, κι εκείνος έβαλε μέσα στα παπούτσια του, στην ποδιά του, πάνω στα μαλλιά του, μπουκώθηκε και με χρυσό. Και έτσι όπως τον είδε ο Κροίσος, επειδή ποτέ του δεν είχε δει κάτι γελοιωδέστερο τον άφησε να τα πάρει, δίνοντάς του πρόσθετα δώρα. Πλήρες ρεζιλίκι ο παππούς, δηλαδή. Ο πατέρας του Κλεισθένη που ακολούθησε, Μεγακλής και αυτός, χτύπησε μια καλή προίκα παίρνοντας την κόρη του τυράννου της Σικυώνας, Κλεισθένη, την Αγαρίστη, την οποία ο γλεντζές αντίπαλός του, ο Ιπποκλείδης των Φιλαϊδών την έγραψε στα αχαρακτήριστά του. Ο γάμος αυτός του Μεγακλή ήταν καθαρά συμφεροντολογικός, σε σημείο που για γλύψιμο δεν έδωσε το όνομα του πατέρα του στο παιδί του, Αλκμέων, όπως είθιστο, αλλά το όνομα του πατέρα της γυναίκας του και πλούσιου πεθερού του, Κλεισθένη.

Ο Κλεισθένης δεν προκύπτει στη ζωή του να είναι διαφορετικός ιδιαίτερα των οικογενειακών καταβολών του. Συμφεροντολόγος προκύπτει στα άκρα. Προσεταιρίζεται το μαντείο των Δελφών γενόμενος με το πατέρα του ο εργολάβος της αναστύλωσής του, μετά την πυρκαγιά του 548 που ο ναός κάηκε ως ξύλινος. Και δωροδοκεί τους ιερείς κάνοντας δώρο στο θεό την πρόσοψη του ναού από ατόφιο μάρμαρο της Πάρου, και όταν έφτασε ο καιρός του ζήτησε την ανταποδοτικότητά του, για να επανέλθει από την εξορία στην Αθήνα καθώς είχε χαρακτηριστεί ως ηθικός αυτουργός του φόνου του Ίππαρχου. Και ο Θεός μην εκτεθεί από τον μιασμένο από το Κυλώνειο άγος (μέχρι 5ης γενιάς κρατούσε το μίασμα, συνεχίστηκε ως τον Περικλή), έβαλε να καθαρίσουν οι Σπαρτιάτες. Αλλά τι να πει; Αποκαταστείστε τους καταραμένους; Έτσι, τηρώντας τα προσχήματα, είπε απλώς ¨τους Αθηναίους¨. Και από εκεί αρχίζει το μεγάλο χάος.

Ξεκαθαρίσαμε λοιπόν ότι η οικογένεια των Αλκμεωνιδών δεν είχε ούτε τόσο δημοκρατικές ούτε τόσο αγνές προθέσεις για το λαό. Τώρα, το πώς βρίσκεται ένας απόγονος διωκτών του φτωχού λαού να μεταβληθεί σε υποστηρικτή του, η απάντηση που προκύπτει λέγεται ¨ιδιοτελές συμφέρον¨. Οι Πεισιστρατίδες είχαν κερδίσει την εύνοια του λαού από τον αναδασμό της γης και του ¨Κρόνου βίο¨ που πέρναγαν οι Αθηναίοι, ώστε ο Κλεισθένης αναγκάστηκε να προσεταιριστεί τη φτωχότερη λαϊκή παράταξη, την οποία αποτελούσαν οι λεγόμενοι ¨νόθοι Αθηναίοι¨ και οι μέτοικοι. Στους οποίους έταξε πολιτογράφηση, πολιτικά δικαιώματα και γη με κλήρο, που αναγκάστηκε να τα εφαρμόσει. Προχωρώντας ακόμη περισσότερο λόγω συνθηκών (όπως την τριττύα, την εκλογή στρατηγών με κλήρο, τον οστρακισμό…).
Στο ερώτημα γιατί χάθηκε έτσι απότομα από την ιστορία, η απάντηση είναι διότι τέθηκε στο περιθώριο, έχοντας η κατάσταση ξεφύγει από τα χέρια του, λόγω της απληστίας των ευεργετηθέντων. Και ο Σόλων αν θυμάστε αντιμετώπισε ανάλογη κατάσταση, και για αυτό αυτοεξορίστηκε δυο φορές οικτιρίζοντας τη δημοκρατική του τάση. Την πρώτη φορά μετά τη σεισάχθεια, και κατόπιν όταν οι δημοκράτες τον πρόδωσαν προσεταιριζόμενοι τον Πεισίστρατο. Και τελικά τα παράτησε. Ο Κλεισθένης, σαφώς αντιμετώπισε ανάλογη θέμα, απληστία και αχαριστία. Το πρώτο ρήγμα έγινε από τους κατέχοντες, όταν έκανε τις 4 Αθηναϊκές φυλές 10. Τότε ξεσηκώθηκε ο υφιστάμενος τοπάρχης του, ο Ισαγόρας. Μια ακόμα ρήξη με την συντηρητική παράταξη ασφαλώς θα παρατηρήθηκε όταν Κλεισθενικοί πρέσβεις έδωσαν γη και ύδωρ στο Δαρείο, για να στηρίξει τη δημοκρατία που κινδύνευε από τους Σπαρτιάτες (γ΄ εκστρατεία του Κλεομένη). Το γεγονός αυτό, η δημοκρατία να παραδίδεται μαζί με την Αθήνα στο Δαρείο, χάριν του Κλεισθενικού λαϊκισμού, υποβαθμίζεται από τους ιστορικούς ως μη συμφέρον θέμα. Ποτέ οι Κλεισθενικοί πρέσβεις δεν θα παρέδιδαν την πόλη στους Πέρσες αν δεν είχαν τέτοια εντολή.

Από εκεί και πέρα αρχίζει η δύση του Κλεισθένη. Μετά τη μεταστροφή του Δαρείου υπέρ του Ιππία, τίθεται στο περιθώριο ενώ αρχίζει η Ιωνική επανάσταση. Το πέρας αυτής είναι τραγικό, και οι Αθηναίοι, τουλάχιστον αυτοί που είχαν επίγνωση της πραγματικότητας, αισθάνονται τι θα συμβεί κατόπιν. Έτσι λοιπόν, 3 -4 χρόνια πριν την εκστρατεία των Περσών και του Ιππία στο Μαραθώνα, οι ενδείξεις είναι ότι οι Κλεισθενικοί έκαναν μια προσπάθεια συμβιβασμού με τον Δαρείο και τον Ιππία. Τότε εμφανίζεται επώνυμος άρχων στην Αθήνα ο Ίππαρχος ο νεότερος, ανιψιός του Ιππία, σε μια προσπάθεια των Αλκμεωνιδών και του Κλεισθένη να γεφυρώσει με την αντίπαλη πολιτική οικογένεια (των Πεισιστρατιδών) τις μεταξύ τους αντιθέσεις. Το γεγονός αυτό δεν θα αντιμετωπίστηκε ευμενώς από τους νέο-πολιτογραφηθέντες δημοκράτες που ήταν ο σκληρός δημοκρατικός πυρήνας. Διότι αν τα εύρισκαν οι δυο αντίπαλες οικογένειες, των Αλκμεωνιδών και Φιλαϊδών (Πεισιστρατιδών), τα δικαιώματά τους θα τίθεντο στην ανασφάλεια και ίσως στις καλένδες. Δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι οι ολιγαρχικές οικογένειες δεν ήταν αντιπέρσες, ούτε να ξεχνάμε και πως από άρχουσες οικογένειες της Ερέτριας παραδόθηκαν τα κλειδιά της πόλης στο Δαρείο. Ούτε τη συμπεριφορά του ολιγαρχικού Άργους, της Αίγινας, της Θήβας και της Θεσσαλίας,

Εδώ φτάσαμε στην απάντηση και της απορίας του Ηροδότου ¨πώς είναι δυνατόν οι Αλκμεωνίδες να έκαναν σήματα με την ασπίδα στην ακρόπολη προς τους Πέρσες για να κατευθυνθούν στην αφύλακτη πόλη τους¨. Ο Ηρόδοτος παρότι εκφράζει αυτή την απορία, επικυρώνει το γεγονός, γράφοντας ¨αυτό πάντως συνέβη πραγματικά¨. Απόδειξη είναι ότι μετά τον Μαραθώνα εξοστρακίζονται τα ανίψια του Κλεισθένη, ο Μεγακλής και ο Καλλίξενος, ο τελευταίος θεωρούμενος και ηγήτορας των Αλκμεωνιδών, καθώς εξορίζεται και ο Πεισιστρατίδης Ίππαρχος. Ο γερο-Κλεισθένης έχει χαθεί. Άτεκνος ήταν, με μια αδελφή και έναν αδελφό, τα παιδιά των οποίων τον διαδέχτηκαν. Και οι οποίοι εξοστρακίστηκαν, και ο Καλλίξενος μάλλον δυο φορές. Και ούτε μια προτομή δεν στήθηκε για τον ευεργέτη του λαού από τους ευεργετηθέντες, ενώ τιμήθηκαν υπέρμετρα οι τυραννοκτόνοι. Ο λόγος του παραμερισμού του πατέρα ή εργολάβου της δημοκρατίας, του Κλεισθένη, είναι εξαιρετικά απλός: Η αιμάτινη αυτή μικρή, η Δημοκρατία, όταν περπατά, αγνοεί γονείς και συγγενείς, πάτρωνες οδηγούς, προστάτες.

Facebook Comments