Χαρά Μπάζιου:Μαθαίνω τα δένδρα και τα φυτά της πόλης μου, Ιπποκαστανιά το δένδρο της Άννας Φρανκ

Γράφει η Χαρά Μπάζιου

Η ιπποκαστανιά (Aesculus hippocastanum L., ή αγριοκαστανιά ή πικροκαστανιά) είναι φυλλοβόλο δένδρο γρήγορης ανάπτυξης. Μπορεί να φτάσει σε ύψος τα 15-20 μέτρα.

Προέλευσή της είναι τα Βαλκάνια και κυρίως τα μικρά δάση της οροσειράς της Πίνδου, ενώ σήμερα καλλιεργείται στην Βόρεια Αμερική, τον Καναδά και σε όλη σχεδόν την Ευρώπη σαν καλλωπιστικό δένδρο.

Διαθέτει εντυπωσιακό φύλλωμα με σύνθετα μεγάλα φύλλα ανοιχτού πράσινου χρώματος τα οποία το φθινόπωρο πριν πέσουν, μεταχρωματίζονται σε χρυσοκίτρινα. Αυτοί οι εντυπωσιακοί χρωματισμοί καθιστούν δικαίως την ιπποκαστανιά, δένδρο συνώνυμο του φθινοπώρου.

Στις ουλές που σχηματίζονται στα κλαδιά της μετά την πτώση των φύλλων, οι οποίες έχουν σχήμα ανεστραμμένου πετάλου αλόγου, οφείλεται πιθανώς η χρήση του συνθετικού «ίππο» στην ονομασία του δένδρου.

Άλλη θεωρία για την προέλευση της ονομασίας της είναι η χρήση της κατά το παρελθόν στην καταπολέμηση αναπνευστικών ασθενειών των αλόγων.

Στα δένδρα που έχουν φτάσει σε κάποιο ύψος, τα κλαδιά τείνουν αρχικώς προς τα κάτω και μετά καμπυλώνουν προς τα πάνω δημιουργώντας από μακριά εικόνα «κηροπηγίου». Οι τεράστιοι κώνοι των συστάδων των λευκών ανθέων της στέκονται όρθιοι στα κλαδιά, κατανεμημένοι σε ένα μοτίβο σχεδόν γεωμετρικής ακρίβειας. Είναι ένα εντυπωσιακό θέαμα τον Απρίλιο και τον Μάιο και το δένδρο φαίνεται σαν να είναι καλυμμένο με λευκά «κεριά».

Οι καρποί της μοιάζουν με τα γνωστά σε όλους μας κάστανα, ωστόσο τα δυο δένδρα ανήκουν σε εντελώς διαφορετικές οικογένειες φυτών και δεν πρέπει να συγχέονται. Οι καρποί της ιπποκαστανιάς όχι μόνο δεν είναι βρώσιμοι αλλά είναι και ελαφρώς τοξικοί.

Τόσο ο φλοιός όσο και οι καρποί της, έχουν χρησιμοποιηθεί ιστορικά για την αντιμετώπιση της αρθρίτιδας, των προβλημάτων της ουροδόχου κύστης και του γαστρεντερικού αλλά και ως αντιπυρετικά, και ενάντια στις κράμπες.

Σήμερα ερευνάται και διαφαίνεται να είναι αποτελεσματική η χρήση της στην χρόνια φλεβική ανεπάρκεια, στο σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου κλπ.

Το ξύλο της ιπποκαστανιάς είναι μάλλον μαλακό και «αδύναμο» χωρίς ιδιαίτερη αντοχή. Γι’ αυτό και διαχρονικά δεν έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως, εκτός ίσως της χρήσης του για την κατασκευή παιχνιδιών ή άλλων αντικειμένων στα οποία η ανθεκτικότητα δεν έχει και τόση σημασία. Ωστόσο, επειδή έχει απορροφητικές ιδιότητες, καθίσταται ιδανικό για χρήση ως ράφια ή δίσκους αποθήκευσης φρούτων. Απορροφώντας την όποια υγρασία, τα φρούτα διατηρούνται στεγνά, αποτρέποντας έτσι την ταχεία σήψη τους.

Στη Γερμανία και ειδικότερα στη Βαυαρία, οι ιπποκαστανιές φυτεύονται παραδοσιακά σε κήπους μπυραριών. Τον 16^ο αιώνα σε όλη την Ευρώπη οι καταστροφικές πυρκαγιές ήταν πολύ συχνές. Λόγω της παραδοσιακής ξύλινης αρχιτεκτονικής της, η Βαυαρία κινδύνευε – εκτός των άλλων – και από τις φωτιές που άναβαν οι ζυθοποιοί για την θέρμανση των βραστήρων που χρησιμοποιούσαν στην παρασκευή μπύρας. Έτσι οι αρχές αποφάσισαν να απαγορεύσουν την παραγωγή της κατά τους καλοκαιρινούς μήνες. Ωστόσο η μπύρα που παρασκευαζόταν κατά τους χειμερινούς μήνες, έπρεπε κάπου να διατηρείται δροσερή ώστε να μπορεί να καταναλώνεται τους καλοκαιρινούς μήνες. Η λύση βρέθηκε με την κατασκευή κελαριών στις ζυθοποιίες.

Επειδή όμως το Μόναχο έχει υψηλή στάθμη υπογείων υδάτων, δεν κατέστη δυνατή η κατασκευή βαθιών κελαριών. Για να διατηρείται όσο το δυνατόν πιο χαμηλή η θερμοκρασία, οι ζυθοποιοί αναγκάστηκαν να φυτεύσουν ιπποκαστανιές, οι οποίες με το πυκνό τους φύλλωμα προσέφεραν πολύτιμη σκιά ενώ με το ρηχό ριζικό τους σύστημα δεν εισχωρούσαν στα κελάρια προκαλώντας τους ζημιές.

Κάτω από τις ιπποκαστανιές και χάρη στην δροσερή σκιά τους, άρχισαν να κάνουν σιγά-σιγά την εμφάνισή τους ξύλινα τραπεζάκια και παγκάκια και άρχισε έτσι να γίνεται συνήθεια η κατανάλωση δροσερής μπύρας σε αυτούς τους χώρους. Η πρακτική αυτή συνεχίστηκε και εξελίχθηκε στις σύγχρονες μπυραρίες.

Ο όρος μπυραρία (beer garden – biergarten) αποτελεί πλέον έναν γενικό όρο για υπαίθριες εγκαταστάσεις όπου σερβίρεται μπύρα, ενώ δεν εννοείται «πραγματικός» Βαυαρικός κήπος μπυραρίας χωρίς ιπποκαστανιές.

Η πιο γνωστή – ωστόσο -χρήση της ιπποκαστανιάς είναι αυτή σε ένα παραδοσιακό παιδικό παιχνίδι της Μεγάλης Βρετανίας. Το παιχνίδι – το οποίο παίζεται από τον 18^ο αιώνα -ονομάζεται conkers. Παίζεται με δύο παίκτες και είναι πολύ δημοφιλές στις σχολικές αυλές το φθινόπωρο όταν πέφτουν στο έδαφος οι καρποί της ιπποκαστανιάς, οι οποίοι επίσης ονομάζονται conkers στην αγγλική γλώσσα.

Κάθε παίκτης ανοίγει μια τρύπα σε έναν προσεκτικά επιλεγμένο καρπό, στην οποία περνάει ένα ανθεκτικό κορδόνι (παραδοσιακά κορδόνι παπουτσιών) μήκους περίπου 25 εκατοστών. Σκοπός του παιχνιδιού είναι ο παίκτης χτυπώντας με τον δικό του καρπό, τον καρπό του αντιπάλου του να τον σπάσει και έτσι να κερδίσει.

Παρότι στις μέρες μας ολοένα και λιγότερα παιδιά παίζουν το παιχνίδι αυτό, όπως γίνεται εξάλλου και με πολλά άλλα παραδοσιακά παιχνίδια, το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Conkers το οποίο διοργανώνεται στην Μεγάλη Βρετανία κερδίζει συνεχώς δημοτικότητα, με αποτέλεσμα να έχει γίνει πλέον διεθνές γεγονός με παίκτες από όλο τον κόσμο!

Η ιπποκαστανιά όμως είναι σημαντική στην Μεγάλη Βρετανία και για ιστορικούς λόγους. Οι καρποί της είχαν την δική τους συμβολή στην πολεμική βιομηχανία της Βρετανίας κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο. Τότε η κυβέρνηση – μετά από εισήγηση του βιοχημικού και «πατέρα» της βιομηχανικής ζύμωσης Chaim Weizmann- είχε ενθαρρύνει τα παιδιά να μαζέψουν όσους περισσότερους καρπούς ιπποκαστανιάς μπορούσαν, ως εναλλακτική -στον αραβόσιτο- πηγή αμύλου για την παραγωγή ακετόνης.

Η ακετόνη είναι ένα βασικό συστατικό του κορδίτη, μιας χημικής ουσίας που είχε αντικαταστήσει την πυρίτιδα στα στρατιωτικά όπλα στα τέλη του 19ου αιώνα. Παρότι συλλέχθηκαν τότε πολύ μεγάλες ποσότητες από τα παιδιά και παρά τις προσπάθειες του Weizmann, η πραγματική παραγωγή ακετόνης από τους καρπούς της ιπποκαστανιάς δεν κρίθηκε επιτυχής. Η προσπάθεια τερματίστηκε μετά από μόλις τρεις μήνες.

Η ευγνωμοσύνη ωστόσο της Βρετανικής κυβέρνησης στο πρόσωπο του Weizmann και την καινοτόμο τότε βιομηχανική διαδικασία που ανακάλυψε δίνοντας λύση στην έλλειψη ακετόνης χρησιμοποιώντας μια ποικιλία φυσικών προϊόντων από αραβόσιτο ως καρπούς ιπποκαστανιάς ήταν μεγάλη.

Τόσο μεγάλη που οδήγησε στην υπογραφή της διακήρυξης Balfour το 1917 μέσω της οποίας δόθηκε η κυβερνητική δέσμευση υποστήριξης «για την ίδρυση στην Παλαιστίνη ενός εθνικού σπιτιού για τον εβραϊκό λαό» – το κράτος του Ισραήλ.

Όταν το κράτος του Ισραήλ ιδρύθηκε τελικά το 1948, ο Weizmann έγινε ο πρώτος πρόεδρός του.

Αρκετά χρόνια αργότερα κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η ιπποκαστανιά γίνεται ένα παγκόσμιο σύμβολο. Συγκεκριμένα, ένα δένδρο ιπποκαστανιάς στο Άμστερνταμ, έγινε το «δένδρο της Άννας Φρανκ».

Τα κλαδιά μιας ιπποκαστανιάς, τα πουλιά και ένα μικρό τμήμα ουρανού ήταν οι μοναδικές οπτικές συνδέσεις – μέσω ενός παραθύρου- με τον έξω κόσμο μιας μικρής Εβραιοπούλας που κρυβόταν για δύο χρόνια (Ιούνιος 1942-Αύγουστος 1944) στη σοφίτα ενός σπιτιού με την οικογένειά της και την οικογένεια του συνεταίρου του πατέρα της κυνηγημένη από την Γκεστάπο. Αυτή η μικρή εικόνα της φύσης έδινε στο κοριτσάκι την ελπίδα, τη δύναμη και το θάρρος να αντέχει τον εγκλεισμό και να ξεπερνά τον φόβο. Ενέπνευσε την γραφή της, η οποία με την σειρά της ενέπνευσε ολόκληρο τον κόσμο. «Όσο υπάρχει αυτό», έγραψε η Άννα στο – θρυλικό κόκκινο- ημερολόγιο της αναφερόμενη στο δένδρο, «πως μπορώ να είμαι λυπημένη;»

Το ημερολόγιο της Άννας Φρανκ έγινε βιβλίο που εξέδωσε ο πατέρας της μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου πολέμου. Μεταφράστηκε σε τουλάχιστον 60 γλώσσες, πωλήθηκε σε εκατομμύρια αντίτυπα και θεωρείται ύμνος στην ελευθερία και ένα από τα σύμβολα του Ολοκαυτώματος. Ο πατέρας της Άννας Φρανκ ήταν τελικά ο μόνος επιζών της οικογένειας αφού η Άννα και η υπόλοιπη οικογένεια πέθαναν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης.

Το 2010 το ηλικίας περίπου 170 χρόνων «δένδρο της Άννας Φρανκ», το οποίο είχε εξασθενήσει από ασθένειες, ξεριζώθηκε λόγω δυνατών ανέμων κατά την διάρκεια μιας καταιγίδας. Ωστόσο δενδρύλλια που προήλθαν από τους καρπούς της συγκεκριμένης ιπποκαστανιάς δωρίστηκαν και φυτεύθηκαν σε σχολεία και οργανισμούς σε πόλεις σε όλον τον κόσμο για να διαδώσουν την κληρονομιά της Άννας Φρανκ.

Στην Κηφισιά, ιπποκαστανιές συναντά κανείς στο Άλσος και σε πολλούς δρόμους της πόλης μας.

Η Χαρά Μπάζιου είναι M.Sc Γεωπόνος, απόφοιτος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου στην Διαχείριση Περιβάλλοντος, συγγραφέας του βιβλίου «Μηχανήματα και Εργαλεία Φυτοτεχνικών Έργων» το οποίο διδάσκεται στα Τεχνικά Επαγγελματικά Λύκεια/Επαγγελματικές Σχολές .

Διατέλεσε επί 20 έτη στέλεχος της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και από το καλοκαίρι του 2019 εργάζεται στο Τμήμα Πρασίνου του Δήμου Κηφισιάς.

Βιβλιογραφια

1. Γεώργιος Κοράκης. Δασική Βοτανική – Αυτοφυή Δέντρα και Θάμνοι της Ελλάδας

2. https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/pest-and-disease-resources/bleeding-canker-of-horse-chestnut/about-horse-chestnut/

3. http://www.bbc.com/earth/story/20151008-why-we-love-conkers-and-horse-chestnut-trees

4. https://www.theguardian.com/lifeandstyle/2005/oct/23/gardens

5. https://www.britannica.com/biography/Chaim-Weizmann

6. Heimburger’s European Traveler. 200 Years of German Beer Gardens

7. British Herbal Medicine Association. Horse Chestnut