Χαρά Μπάζιου: Μαθαίνω τα δένδρα και τα φυτά της πόλης μου, Ευκάλυπτος ο αρωματικός

Γράφει η Χαρά Μπάζιου

Ο ευκάλυπτος είναι ένα αειθαλές αρωματικό δένδρο που προέρχεται από την Αυστραλία και την Τανζανία αλλά καλλιεργείται παγκοσμίως.

Αναπτύσσεται πολύ γρήγορα και συνήθως επιτυγχάνει ύψος μέχρι 25 μέτρων (σε ιδανικές συνθήκες μπορεί να φτάσει τα 90 μέτρα). Είναι από τα υψηλότερα ανθοφόρα φυτά. Τα φύλλα του είναι λογχοειδή και συχνά καμπύλα.

Έχει ίσιο σκληρό κορμό και τα 2/3 του συνολικού του ύψους καλύπτονται από καλά ανεπτυγμένη κόμη.

Καθώς ο κορμός του δένδρου μεγαλώνει σε διάμετρο, το περιμετρικό στρώμα του φλοιού τεντώνεται έως ότου τελικά σπάσει. Αυτός ο εξωτερικός νεκρός φλοιός ξεφλουδίζει σε μακριές λωρίδες αφήνοντας τον κορμό λείο με σταχτί χρώμα. Η αποβολή του φλοιού συνήθως συμβαίνει στα τέλη του καλοκαιριού ή στις αρχές του φθινοπώρου γεμίζοντας με ξεραμένες λωρίδες φλοιού το έδαφος κάτω από τα δένδρο, καθιστώντας τον ευκάλυπτο διαβόητο για την «ακαταστασία» που προκαλεί. Για μερικούς όμως αυτή η εικόνα είναι όμορφη, ειδικά το χειμώνα.

Είναι δένδρο με αυξημένες απαιτήσεις σε νερό. Ευκαλύπτους μπορεί να διακρίνει κανείς σε περιοχές με ετήσια βροχόπτωση ύψους 60-110 εκατοστά ενώ δεν απαντάται σε περιοχές με ετήσια βροχόπτωση μικρότερη των 50 εκατοστών.

Το είδος ευκαλύπτου που βρίσκεται στην Ελλάδα είναι το Eucalyptus globulus.

Ο ευκάλυπτος κυριαρχεί-εντυπωσιακά- στην χλωρίδα της Αυστραλίας. Εντοπίζεται σχεδόν σε κάθε μέρος της Αυστραλιανής ηπείρου προσαρμοσμένος σε όλες τις κλιματολογικές συνθήκες. Στην πραγματικότητα καμιά άλλη ήπειρος δεν συνδέεται τόσο στενά με ένα μόνο είδος δένδρου όσο η Αυστραλία με τον ευκάλυπτο.

Παρέχει τροφή σε μεγάλο αριθμό ζώων, συμπεριλαμβανομένων των κοάλα. Τα φύλλα του αποτελούν την αποκλειστική τροφή του συμπαθούς μαρσιποφόρου ζώου, το οποίο ζει μόνο στην Αυστραλία. Η επιβίωση των κοάλα εξαρτάται από την παρουσία βροχών που μπορούν να συντηρήσουν τα «διψασμένα για νερό» δάση των ευκαλύπτων. Σήμερα, λόγω της κλιματικής αλλαγής και της υπερεκμετάλλευσης των δασών ευκαλύπτου, το κοάλα θεωρείται απειλούμενο είδος

Στην Ευρώπη δείγματα ευκαλύπτου έφτασαν για πρώτη φορά το 1770. Στο πρώτο του ταξίδι στον Ειρηνικό Ωκεανό, ο γνωστός εξερευνητής καπετάνιος James Cook εξερεύνησε μέρος των ακτών της Αυστραλίας. Οι βοτανολόγοι που είχε μαζί του κατέγραψαν και μετέφεραν στο Λονδίνο διάφορα είδη φυτών, μεταξύ των οποίων ήταν και ο ευκάλυπτος. Οι Ευρωπαίοι βοτανολόγοι έδωσαν -στο νέο ως τότε είδος -το Ελληνικό όνομα ευκάλυπτος από το «ευ» και το «καλυμμένος», εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο τα άνθη του προστατεύονται σε σκληρές δομές που μοιάζουν με καπέλα.

Όταν οι Ευρωπαίοι διαπίστωσαν την ιδιότητα του ευκαλύπτου να «τραβάει» πολύ νερό, άρχισαν να φυτεύουν ολόκληρα δάση ευκαλύπτων σε ελώδεις και βαλτώδεις περιοχές που ήθελαν να αποξηράνουν. Παρατήρησαν επίσης ότι όσο μεγάλωναν τα δένδρα και λιγόστευαν οι βάλτοι, μειωνόταν δραστικά και η ελονοσία. Θεωρήθηκε ότι η ενδογενής οσμή των δένδρων έδιωχνε τα κουνούπια – τα οποία μετέδιδαν την ασθένεια – αλλά αυτό δεν ήταν ο μοναδικός λόγος. Με την εξέλιξη των επιστημών τεκμηριώθηκε ότι ο σημαντικότερος λόγος μείωσης της ελονοσίας ήταν η μείωση των στάσιμων νερών που είναι χώροι αναπαραγωγής των κουνουπιών.

Ο ευκάλυπτος εξαπλώθηκε πολύ γρήγορα σε όλη την υφήλιο. Η ταχεία ανάπτυξή του και η προσαρμοστικότητά του είναι υπεύθυνα για την μεγάλη δημοτικότητά του. Υπάρχουν περιοχές, όπως η Καλιφόρνια, που διαθέτουν μεγάλες εκτάσεις με δάση ευκαλύπτου σε σημείο να θεωρούνται ως γηγενή είδη.

Διαθέτει ένα ξεχωριστό χαρακτηριστικό άρωμα μενθόλης και είναι ένα δημοφιλές βότανο για οικιακές θεραπείες.

Τα φύλλα πολλών ειδών περιέχουν ένα μίγμα αιθερίων ελαίων γνωστό ως ευκαλυπτέλαιο το οποίο έχει πολλές και σημαντικές φαρμακευτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιείται ευρέως σε σταγόνες και σε εισπνοές ως αντισηπτικό για το αναπνευστικό σύστημα, ιδίως σε βρογχίτιδες, αλλά και σε ρινικά και στοματικά σκευάσματα και σπρέις κατά της ρινικής καταρροής.

Γνωστές είναι και οι καραμέλες ευκαλύπτου.

Το αιθέριο έλαιο όμως χρησιμοποιείται εκτενώς επίσης και στην αρωματοποιία και τη σαπωνοποιία.

Ο φλοιός χρησιμοποιείται στην βυρσοδεψία.

Το ξύλο του ευκαλύπτου επειδή είναι σκληρό και στερεό χρησιμοποιείται στην ναυπηγική, για ελαφριές και βαριές κατασκευές, στην κατασκευή αποβάθρων, στην γεφυροποιία, σε τηλεγραφικούς στύλους και σε οικοδομές. Στην Αυστραλία χρησιμοποιείται και ως καύσιμο.

Υπάρχουν είδη ευκαλύπτου που καλλιεργούνται για τον φλοιό τους. Όπως για παράδειγμα ο ευκάλυπτος «ουράνιο τόξο» (Eucalyptus deglupta) ο οποίος διαθέτει πολύχρωμο φλοιό. Το δένδρο καθώς ρίχνει ακανόνιστα τμήματα ξεραμένου φλοιού αποκαλύπτει πράσινο εσωτερικό φλοιό, ο οποίος σκουραίνει με την ηλικία σε μπλε, μωβ, καφέ και πορτοκαλί.

Ο ευκάλυπτος- όπως αναφέραμε -είναι πλούσιος σε ιδιαιτέρως πτητικά αιθέρια έλαια. Τις πολύ ζεστές μέρες του καλοκαιριού, λόγω των υψηλών θερμοκρασιών τα αιθέρια έλαια εξατμίζονται. Τα εξατμιζόμενα αιθέρια έλαια υψούμενα πάνω από τα δάση ευκαλύπτου δημιουργούν τη χαρακτηριστική «μπλε ομίχλη» του αυστραλιανού τοπίου.

Η εντυπωσιακή όμως μπλε ομίχλη των δασών ευκαλύπτου, συνυπάρχει με αυξημένο κίνδυνο πυρκαγιάς. Τα αιθέρια έλαια είναι ιδιαιτέρως εύφλεκτα και όταν ξεσπάσει πυρκαγιά εξαπλώνεται γρήγορα μέσω του εμπλουτισμένου -σε αιθέρια έλαια- αέρα. Ο νεκρός φλοιός και τα πεσμένα φύλλα είναι επίσης πολύ εύφλεκτα.

Φυτείες ευκαλύπτου καλλιεργούνται σε πολλά μέρη του κόσμου. Τα δυο πιο σημαντικά προϊόντα σήμερα είναι ο ξυλοπολτός για χαρτοποιία και το ευκαλυπτέλαιο. Η καύση του ξύλου επίσης θεωρείται ότι διατηρεί μεγάλο δυναμικό ως εναλλακτικό μέσο για την παραγωγή ενέργειας και αποτελεί προωθούμενη τάση.

Η Χαρά Μπάζιου είναι M.Sc Γεωπόνος, απόφοιτος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών, κάτοχος Μεταπτυχιακού Τίτλου στην Διαχείριση Περιβάλλοντος, συγγραφέας του βιβλίου «Μηχανήματα και Εργαλεία Φυτοτεχνικών Έργων» το οποίο διδάσκεται στα Τεχνικά Επαγγελματικά Λύκεια/Επαγγελματικές Σχολές .

Διατέλεσε επί 20 έτη στέλεχος της Κεντρικής Υπηρεσίας του Υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και από το καλοκαίρι του 2019 εργάζεται στο Τμήμα Πρασίνου του Δήμου Κηφισιάς.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

1. Wikipedia

2. Teisha Rowland. How the Eucalyptus came to California, a cautionary tale. Santa Barbara Independent.

3. https://www.newworldencyclopedia.org/entry/eucalyptus

4. https://wiki.bugwood.org/Eucalyptus_globulus