Σωτήρης Γλυκοφρίδης:Νίτσε, Ηράκλειτος και Σωκράτης

Λίγοι ξέρουν πως ο Νίτσε έγραψε ένα βιβλίο για την ελληνική φιλοσοφία – ως μεγάλος θιασώτης της – το οποίο οι συνθήκες της ζωής του που επακολούθησαν δεν του επέτρεψαν να το τελειώσει και να το κυκλοφορήσει. Ο τίτλος του ήταν ¨Η φιλοσοφία στα χρόνια της αρχαιοελληνικής τραγωδίας¨.

Θα έλεγε κανείς ότι κατά τον Νίτσε ισχύει αυτό που μετέφερε ως απολογισμό ο Νιτσεϊκός Λιαντίνης: Μέγιστη στιγμή της ελληνικής φιλοσοφίας υπήρξαν οι προσωκρατικοί, αρχή παρακμής ο Πλάτων, κορύφωση ο Αριστοτέλης, οι στωικοί τράβηξαν κατά τη συναγωγή και χαμένη ευκαιρία ο Επίκουρος. Σημείο 0 στο οποίο βρίσκεται αιωρούμενος ο Νίτσε, βάζει τον Σωκράτη, τον οποίο θεωρεί ως τον μεγάλο ηρωικό καταθλιπτικό, που ενώ στην αρχή τον θαυμάζει, φοβούμενος τον εαυτό του τελικά τον απορρίπτει.

Κατά τον Νίτσε εμμέσως υπάρχουν 3 μορφές – 3 είδη φιλοσοφικών ανδρών: Αυτοί που κρατούν ραβδί, όσοι έχουν αγιαστούρα και εκείνοι με τη βαλίτσα που κανείς δεν ξέρει τι έχει μέσα της αλλά προκύπτουνε τα θαύματα. Αυτών που έχουνε ραβδί τυπικός εκπρόσωπος είναι ο Ηράκλειτος, με την αγιαστούρα ο Πυθαγόρας, με τη βαλίτσα ο Αναξίμανδρος και ενδεχόμενα ο Παρμενίδης. Ο Σωκράτης στο καρέ της φιλοσοφίας έχει τη γκανιότα.

Η αρχόμενη κατάθλιψη και η λεπτή Καβαφική ειρωνεία του Νίτσε, που δεν έχει εκδηλωθεί, όταν είδε τον εαυτό του ανθρώπου στην ελληνική φιλοσοφική ύψιστη τραγική στιγμή, δεν του επέφεραν από φόβο ή από συμπάθεια στον άνθρωπο να έχει σχέση ταύτισης με το Σωκράτη. Ο Σωκράτης κατά τον Νίτσε είναι απορριπτέος γιατί μέσω αυτού διέβλεψε μια ανωτερότητα στις πράξεις του σε σχέση με το θάνατό του. Ο Νίτσε τελικά ¨έσπασε¨ στο τέλος της ζωής του, ο Σωκράτης κατά τον Νίτσε στάθηκε αγέρωχος μπροστά στο θάνατο γράφοντας στα παλαιά των υποδημάτων του τον άρρωστο κόσμο και την παραστρατημένη – παρανοημένη κοινωνία.

Ο Νίτσε είναι Ηρακλείτειος, σε σημείο να χαρακτηριστεί ως ο ύστερος μαθητής του μεγάλου Έλληνα φιλοσόφου και λύκου της Εφέσου, του Ηράκλειτου. Παρά τις όποιες διαφορές τους, που είναι λίγες, προσδιοριζόμενες περισσότερο φαινομενικά στην ηθική, έχουν πολλά κοινά. Πιστεύουν στον ανώτερο άνθρωπο ως τροχοπέδη στην παρακμή. Πιστεύουν ότι η συνήθεια σπρώχνει τον άνθρωπο στην αγνωσία όπου από εκεί αρχίζει η τραγωδία. Και το πιο σημαντικό: Όταν ο Νίτσε λέει ότι ο θεός απέθανεν, εννοεί πως πέθανε στο βάθος η ψυχή του ανθρώπου μέσα από τον διπολισμό νου / καρδιάς. Η καρδιά κατά τον Νίτσε είναι η ψυχή του ανθρώπου, και το μυαλό ο αλυσοδέτης της.

Στη φιλοσοφία δεν υπάρχουν πιο γλυκείς και συναισθηματικοί για τον άνθρωπο υπηρέτες από τους Νίτσε και ειδικά τον Ηράκλειτο. Μόνο που ο τρόπος τους, ο αντικοινωνικός τρόπος τους, δεν τους επέτρεψε να γίνουν στο μεγάλο πλήθος συμπαθείς. Σαν εκείνους που κρατούν ¨βίτσα¨, τους παλιούς δασκάλους, που χάθηκαν από τον κόσμο πλέον. Που δίνουν γροθιές στην κοιλιά τα λόγια τους, που δεν λένε πράγματα ευχάριστα αλλά είναι τόσο χρήσιμοι. Ο άνθρωπος δεν αντέχει την επίκριση και τη φυσική αλήθεια όπως έχει, προτιμά ¨χάιδεμα αυτιών¨ και την αγιαστούρα. Οι πιο χρήσιμοι όμως είναι οι επικριτές, γιατί μόνο μέσω της επίκρισης μπορεί κανείς να βελτιωθεί. Η άρνηση πολλές φορές είναι καλύτερη από την κατάφαση, και η βίτσα βγήκε από τον παράδεισο σε σχέση με την αγιαστούρα.

Βέβαια ο Νίτσε είναι κοινωνικός φιλόσοφος, ο Ηράκλειτος ήταν φυσικός που είναι κάτι ευρύτερο καθώς περιλαμβάνει και την κοινωνία μέσα. Και κάτι που τους ενώνει αδιάσπαστα είναι πως υπήρξαν οι πιο τρυφεροί και παρεξηγημένοι φιλόσοφοι επί της γης, με τον Σωκράτη που δεν κατάλαβε, κραυγή απελπισίας για να τους φιμώνει. Κάτι κατάλαβε αλλά δεν κατάλαβε, κατά τον Νίτσε, για την αυτογνωσία ο Σωκράτης. Προσέφερε τον εαυτό του βορρά στους σκύλους φτύνοντας τον άρρωστο συναισθηματικά κόσμο, σαν μαινόμενος Χριστός.

Τον ηρωικό θάνατο του Σωκράτη δεν άντεξε ο Νίτσε.